Analiza Szeregów Czasowych/Modelowanie szeregów czasowych

Z Skrypty dla studentów Ekonofizyki UPGOW

Analiza Szeregów Czasowych
<<< Dekompozycja szeregu czasowego | Techniki analizy szeregów czasowych >>>

Spis treści


Stacjonarne procesy ARMA

Niektóre szeregi czasowe \( \{ X_t \} \) możemy przedstawić w formie układu równac różnicowych ze stałymi współczynnikami. Takie równania definiują rodzinę procesów parametrycznych zwanych Modelami Autoregresyjnymi ze Średnią Kroczącą (Autoregresive Moving Average Models) lub krótko ARMA.

Dla każdej funkcji autokwariancji \( \gamma (\cdot) \) takiej, że

\( \lim_{h \ to \infty} \gamma (h) = 0 \ \)

oraz dla dowolnej stałej k > 0 jesteśmy w stanie znaleźć model ARMA z funkcją autokowariancji \( \gamma_X (\cdot) \) taką, że

\( \gamma_X (h) = \gamma(h), ~~~h = 0, 1, \dots, k. \ \)

Tak określona klasa modeli to prawdopodobnie najważniejsza rodzina procesów spotykana w modelowaniu szeregów czasowych. Dodatkowa liniowość procesów ARMA pozwala na łatwą (bo liniową) predykcję zmian szeregu czasowego.

"Szum biały"

Matematycznie rzecz biorąc Gaussowski szum biały zdefiniowany jest jako pochodna procesu Wienera. Poissonowski biały szum zdefiniowany jest jako pochodna procesu Poisona. Na potrzeby tego kursu wystarczy nam nieco mniej ścisła i dużo prostsza definicja.

Definicja (szum biały) 
Proces \( \{ Z_t \} \) nazywamy białym szumem ze średnią zero i wariancją \( \sigma^2 \) i oznaczamy jako
\( \{ Z_t \} = BS (0,\sigma^2) [ = WN(0,\sigma^2) ] \ \)

wtedy i tylko wtedy gdy \( \{ Z_t \} \) posiada średnią zero i funkcję kowariancji \[ \gamma(h) = \left \{ {{\sigma^2, h = 0} \atop {0, h \ne 0}} \right. \] lub odpowiednio \[ \rho(h) = \left \{ {{1, h = 0} \atop {0, h \ne 0}} \right. \]

Jeżeli zmienne losowe \( Z_t \) mają takie same, niezależne od siebie rozkłady ze średnią zero i wariancją \( \sigma^2 \) to wtedy oznaczamy je

\( Z_t = IID (0, \sigma^2). \)

Dość szeroka klasa procesów stochastycznych może być modelowana z użyciem białego szumu jako losowej siły napędzającej w układzie równań (liniowych równań różnicowych).

ARMA

Definicja 
Proces \( \{ X_t, t = 0,\pm 1,\pm 2, \dots, \} \) nazywamy procesem ARMA(p,q) jeżeli jest on stacjonarny oraz jeżeli dla każdego t
\( X_t = c + Z_t + \sum_{i=1}^p \varphi_i X_{t-i} + \sum_{i=1}^q \theta_i Z_{t-i}.\,\) (ARMA1.1)

gdzie

\( Z_t = BS (0, \sigma^2). \) (ARMA1,2)

Mówimy, że proces \( \{ X_t \} \) jest procesem ARMA(p,q) o średniej \(\mu\), jeżeli \( \{ X_t - \mu \} \) jest procesem ARMA(p,q).

Równanie (ARMA1.1) określające definicję procesu ARMA(p,q) możemy zapisać w nieco bardziej zwartej formie (pomijamy tu stały czynnik c, co w niczym nie zmienia poniższych dywagacji) \[ \varphi (B) X_t = \theta(B) Z_t, ~~~t = 1, \pm 1, \pm 2, \dots \ \] gdzie \( \varphi \) oraz \( \theta \) to wielomiany odpowiednio p-tego i q-tego stopnia.

\( \varphi (u) = 1 - \varphi_1 u - \dots - \varphi_p u^p, \ \)
\( \theta(u) = 1 + \theta_1 u + \dots + \theta_q u^q, \ \)

a operator B to operator cofnięcia w czasie, który już znamy. Wielomian \( \varphi \ \) nazywany jest wielomianem autoregresji, a wielomian \( \theta \ \) nazywamy wielomianem średniej kroczącej równań różnicowych (ARMA1.1).

Proces MA(q)

Jeżeli \( \varphi(z) = 1 \ \) to

\( X_t = \theta(B) Z_t \ \) (MA1.1)

i proces \( X_t \ \) nazywamy procesem średniej kroczącej rzędu q \( \equiv \) MA(q). Rozwiązaniem równania (MA1.1) jest proces stacjonarny. Gdy \( \theta_0 = 1, \theta_j = 0, ~j > q \ \) widzimy, że

\( EX_t = E \theta(B) Z_t = E \sum_{j=0}^q \theta_j Z_{t-j} = \sum_{j=0}^q \theta_j E Z_{t-j} = 0, \ \) (średnia procesu jest 0),
\( \gamma(h) = cov (X_{t+h}, X_t) = \left \{ {{\sigma^2 \sum_{j=0}^{q-|h|} \theta_j \theta{j+|h|}, |h| \le q} \atop {0, |h| > q}} \right. \ \)

Proces AR(p)

W przypadku odwrotnym do poprzedniego, tj. jeżeli \( \theta(z) = 1 \,\) to mamy

\( \varphi (B) X_t = Z_t \ \) (AR1.1)

a proces \( \{ X_t \} \,\) nazywamy procesem autoregresji rzędu p [lub AR(p)]. W tym przypadku pokazanie istnienia jednoznacznego i stacjonarnego rozwiązania równań (AR1.1) wymaga nieco dłuższego rachunku.

Niech \( \varphi (z) = 1 = \theta_1 z \,\), czyli

\( X_t - \varphi_1 X_{t-1} = Z_t \Longrightarrow \,\)
\( X_t = Z_t + \varphi_1 X_{t-1} \,\) (AR1.2)

Iterując równanie (AR1.2) k-razy dostajemy

\( X_t = Z_t + \varphi_1 Z_{t-1} + \varphi_1^{2} Z_{t-2} + \dots + \varphi_1^{k+1} X_{t-k -1}. \,\)

Jeżeli \( |\varphi_1| < 1 \ \) oraz \( X_t \ \) jest procesem stacjonarnym to \( ||X_t||^2 = E(X^2) \ \) jest liczbą stałą i

\( ||X_t - \sum_{j=0}^k \varphi_1^j Z_{t-j}||^2 = \varphi_1^{2k+2} || X_{t-k-1}||^2 \to 0, ~~k \to \infty. \)

A ponieważ \( \sum_{j=0}^\infty \varphi_1^j Z_{t-j} \) jest zbieżne w sensie średnio-kwadratowym (na mocy kryterium Cauchy-ego) to mamy

\( X_t = \sum_{j=0}^\infty \varphi_1^j Z_{t-j}. \) (AR1.3)

Powyższe równanie (AR1.3) jest rozwiązaniem równania (AR1.1) nie tylko w sensie średnio-kwadratowym, ale i z prawdopodobieństwem równym 1. \( X_t \) jest oczywiście stacjonarne, bo

\( EX_t = \sum_{j=0}^\infty \varphi_1^j E Z_{t-j}, \ \)
\( \begin{align} cov(X_{t+h}, X_t) &= \lim_{n \to \infty} E[(\sum_{j=0}^\infty \varphi_1^j Z_{t+h-j})(\sum_{k=0}^\infty \varphi_1^k Z_{t-k})] \\ &= \sigma^2 \varphi1^{|h|} \sum_{j=0}^\infty \varphi_1^{2j} = \sigma^2 \varphi1^{|h|} (1 - \varphi_1^2) = \gamma (h) \end{align} \)

Jeżeli \( |\varphi_1| > 1 \) to możemy przepisać proces jako

\( X_t = -\varphi_1^{-1} Z_{t+1} + \varphi_1^{-1} X_{t+1} \ \) (AR1.4)

i postępować nieco podobnie. W ogólności nie będziemy jednak na tym kursie pokazywać zbieżności oraz faktu, że równanie (AR1.4) może być jednoznacznym rozwiązaniem (AR1.1), ale ograniczymy się do powiedzenia, że każdy proces z \( |\varphi_1| > 1 \) można sprowadzić do procesu AR(1) \( |\varphi_1| < 1 \) z odpowiednio przeskalowanym szumem białym.

Phi1 1.png

Gdy \( |\varphi_1| = 1 \) to układ (AR1.1) nie ma stacjonarnego rozwiązania, tzn. nie ma takiego procesu jak AR(1) z \( |\varphi_1| = 1 \), aczkolwiek jesteśmy w stanie iterując równanie

\( X_t = Z_t - X_{t-1} \)

wygenerować realizacje takiego procesu.

Teraz możemy pokusić się o zdefiniowanie losowego procesu ARMA.

Definicja 
ARMA(p,q) zdefiniowany jako
\( \varphi(B) X_t = \theta(B) Z_t \ \)

nazywamy losowym, gdy istnieje taka sekwencja \( \{ \Psi_j \} \), że

\( \sum_{j=0}^\infty |\Psi_j| < \infty \)

oraz

\( X_t = \sum_{j=0}^\infty \Psi_j Z_{t-j}, ~~~t=0, \pm 1, \pm 2, \dots \)

Losowość wynika z zależności pomiędzy wynikowym procesem \(X_t \ \) oraz źródłowym precesem \(Z_t \ \), a nie z samego procesu \(X_t \ \).

MA

ARMA

ARIMA

SARIMA

...